Wanneer is er recht op vrije advocaatkeuze onder een rechtsbijstandsverzekering?

In het kort 

• U mag in bepaalde gevallen zelf een advocaat kiezen via uw rechtsbijstandsverzekering. Op dit moment geldt dat recht tijdens een gerechtelijke of administratieve procedure of bij een belangenconflict.
• Of dit recht ook al eerder geldt, namelijk in de voorbereidende of buitengerechtelijke fase, is nog onzeker. 

Juridisch kader

Artikel 4:67 Wet op het financieel toezicht bepaalt dat een rechtsbijstandsverzekeraar verplicht is om in de verzekeringsovereenkomst op te nemen dat het de verzekerde vrij staat een advocaat te kiezen om

1. zijn belangen in een gerechtelijke of administratieve procedure te verdedigen, te vertegenwoordigen of te behartigen; of
2. indien zich een belangenconflict voordoet.

Dit wetsartikel is onderdeel van de implementatie van een Europese richtlijn die bepaalt dat in elke rechtsbijstandverzekeringpolis moet worden opgenomen dat:

1. indien een advocaat (…) wordt gevraagd de belangen van de verzekerde in een gerechtelijke of administratieve procedure te verdedigen, te vertegenwoordigen of te behartigen, de verzekerde vrij is om deze advocaat of andere persoon te kiezen en
2. de verzekerden vrij zijn om een advocaat (…) te kiezen om hun belangen te behartigen wanneer zich een belangenconflict voordoet.

De huidige stand van zaken

Het Europese Hof van Justitie heeft in het Vlaamse Balies-arrest (2020) geoordeeld dat ook een voorbereidende fase die zou kunnen leiden tot een procedure bij de rechter onder het begrip ‘gerechtelijke procedure’ vallen. Dit leek te wijzen op een ruim recht op vrije advocaatkeuze, ook in de buitengerechtelijke fase.

De Commissie van Beroep van het klachteninstituut financiële dienstverlening (Kifid) heeft echter in 2021 geoordeeld dat dit recht beperkter moet worden uitgelegd. Volgens de Commissie van Beroep ontstaat het recht op vrije advocaatkeuze pas zodra er daadwerkelijk sprake is van een gerechtelijke of administratieve procedure (of een fase die daarmee gelijkstaat).

Daarbij geldt dat telkens per situatie moet worden bekeken of een verzekerde een beroep kan doen op vrije advocaatkeuze. Het gaat erom of sprake is van een procedure of fase die, in het licht van de context en strekking van de Europese richtlijn, kan worden aangemerkt als een gerechtelijke of administratieve procedure. Dit betekent dat de vraag of u recht heeft op vrije advocaatkeuze sterk afhankelijk is van de omstandigheden van uw zaak. 

Het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch heeft in juni 2025 benadrukt dat er nog onduidelijkheid bestaat over de vraag of het recht op vrije advocaatkeuze ook geldt in de buitengerechtelijke fase. Het hof heeft daarom bij tussenarrest van 25 november 2025  prejudiciële vragen gesteld aan de Hoge Raad over de reikwijdte van het recht op vrije advocaatkeuze. De uitspraak van de Hoge Raad zal waarschijnlijk nog lange tijd op zich laten wachten. Het is bovendien goed mogelijk dat de de Hoge Raad het nodig acht om eerst zelf prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie te stellen, als de Hoge Raad twijfelt over de uitleg van Unierecht. Als dit gebeurt, zullen de antwoorden op de prejudiciële vragen nog (veel) langer op zich laten wachten. De beantwoording van prejudiciële vragen door het Hof van Justitie van de Europese Unie duurt doorgaans namelijk meestal één tot twee jaar.

Wat betekent dit voor u?

Voorlopig lijkt in Nederland een beperkte uitleg te gelden: u bent vrij om een advocaat te kiezen indien u in een gerechtelijke of administratieve procedure bent betrokken. Het lijkt in de rechtspraktijk vooralsnog niet goed afdwingbaar om al in een buitengerechtelijke fase, bijvoorbeeld bij onderhandelingen of advisering voorafgaand aan een procedure, gebruik te mogen maken van het recht op vrije advocaatkeuze. 

Second opinion

De advocaten van AMS kunnen u en second opinion geven als u een dekkingsgeschil heeft met uw rechtsbijstandsverzekeraar. De meeste rechtsbijstand-polissen voorzien erin dat indien de rechtsbijstandsverzekeraar een zaak niet (verder) wil voeren, u een second opinion kunt aanvragen bij een advocaat. Met het afgeven van dergelijke second opinions heeft AMS advocaten veel ervaring.

Wij houden u op de hoogte

AMS Advocaten volgt de ontwikkelingen op de voet. Zodra er meer duidelijkheid komt, werken wij deze pagina bij. 

Vragen?

Vraagt u zich af of u gebruik kunt maken van uw recht op vrije advocaatkeuze? Neem contact op met Lennard Noordzij, advocaat procesrecht.