Hof machtigt vereffenaar om in plaats van een onwillige erfgenaam te handelen

De zaak: een vereffening die vastliep in Griekenland

Een erflater overlijdt zonder testament. Zijn twee kinderen aanvaarden beneficiair, de rechtbank benoemt een vereffenaar en de voorlopige boedelbeschrijving wijst een saldo van ruim € 264.000 uit. Toch ligt de afwikkeling dan al jaren stil: tot de nalatenschap behoorden een woning en een auto in Griekenland, en één van de erfgenamen weigerde daaraan mee te werken. Het gerechtshof ’s-Hertogenbosch deed daarover op 10 september 2024 uitspraak. Erfrechtadvocaat Hidde Reitsma legt uit.

De vereffenaar kon in Griekenland geen kant op. Voor de registratie en aanvaarding van de woning was een Grieks fiscaal nummer van beide erfgenamen nodig, en de zus vroeg dat niet aan. Evenmin gaf zij een bruikbare volmacht af. Volgens de broer achtte de vereffenaar zich onbevoegd de Griekse bezittingen zonder volmacht te gelde te maken, omdat dat voor de schuldeisers niet nodig was. Intussen liepen de kosten door.

De broer vorderde in eerste aanleg verdeling en benoeming van een onzijdig persoon. De rechtbank wees dat toe, maar niet de schadevergoeding: uit zijn eigen stellingen volgde dat niet hij in privé, maar de nalatenschap die schade leed. In hoger beroep kwam hij daartegen op en vermeerderde hij zijn eis met een verzoek de vereffenaar te machtigen.

Het kader: de vereffenaar mag veel, maar niet alles

De vereffenaar beheert en vereffent de nalatenschap, en vertegenwoordigt daarbij de erfgenamen in en buiten rechte (art. 4:211 lid 1 en 2 BW). Die bevoegdheid is privatief: zonder zijn medewerking of een machtiging van de kantonrechter mogen de erfgenamen niet over goederen van de nalatenschap beschikken.

Onbegrensd is zij niet. De vereffenaar maakt goederen te gelde voor zover dat voor de voldoening van de schulden nodig is (art. 4:215 lid 1 BW). Bij een solvente nalatenschap zit daar de klem: verkopen mag hij dan in beginsel niet, terwijl de erfgenamen samen aan zet zijn en één van hen niets doet. En art. 3:174 BW, dat de rechter toestaat een deelgenoot tot tegeldemaking te machtigen, geldt gedurende de vereffening juist níet (art. 4:222 BW).

Het hof: machtiging om in plaats van de erfgenaam te handelen

Het hof wees beide vorderingen toe. De zus moet € 11.500 aan haar broer betalen, te verrekenen met haar erfdeel. Daarnaast machtigde het hof de vereffenaar tot dertien met name genoemde handelingen in Griekenland: van het aanvragen van het fiscaal nummer voor de zus en de aanvaarding van de woning namens haar, tot het doen van de aangifte erfbelasting en de vertegenwoordiging bij Griekse overheidsdiensten.

Een wettelijke grondslag noemt het hof er niet bij. Inhoudelijk lijkt de constructie het meest op de dwangvertegenwoordiging van art. 3:300 lid 1 BW: de rechter wijst een vertegenwoordiger aan die de rechtshandeling verricht waartoe de ander gehouden was. De onzijdig persoon (art. 3:181 BW), die de rechtbank al had benoemd, is daarvan van oudsher de bekendste verschijningsvorm. Het verschil zit hem in het bereik: die vertegenwoordigt de onwillige deelgenoot bij de verdéling, terwijl de Griekse handelingen daaraan voorafgingen. Daarom volstond de eerste voorziening niet.

Let op: dit is een verstekarrest

Beide oordelen zijn kort gemotiveerd, en dat is geen toeval. De geïntimeerden verschenen niet, en het hof overweegt telkens dat de vordering wordt toegewezen omdat zij niet onrechtmatig of ongegrond voorkomt (rov. 3.8 en 3.10). Dat is de maatstaf van art. 139 Rv, maar in hoger beroep werkt die anders. In HR 17 juni 2022, ECLI:NL:HR:2022:867, oordeelde de Hoge Raad dat de appelrechter eerst aan de hand van de grieven moet nagaan of de appellant met succes opkomt tegen het vonnis, en dat hij daarbij recht moet doen aan de devolutieve werking.

Vier routes om een blokkerende erfgenaam heen

1. Benoeming van een vereffenaar (art. 4:203 BW): de rechtbank benoemt op verzoek van een belanghebbende een vereffenaar, die in de plaats van de erfgenamen treedt. De zwaarste route.
2. Andere bevoegdheidsverdeling (art. 4:198 BW): zijn de erfgenamen zelf vereffenaar, dan kan de kantonrechter bepalen dat zij hun bevoegdheden niet gezamenlijk hoeven uit te oefenen. In HR 25 april 2025, ECLI:NL:HR:2025:662, bevestigde de Hoge Raad, met A-G Van Peursem, dat art. 4:203 BW bij onenigheid niet de enige uitweg is.
3. Aanwijzing van de kantonrechter (art. 4:210 BW): de goedkoopste route. De vereffenaar vraagt een aanwijzing voor één concrete transactie, bijvoorbeeld de verkoop van een snel in waarde dalend goed.
4. Dwangvertegenwoordiging of onzijdig persoon (art. 3:300 en 3:181 BW): de route van dit arrest. Onmisbaar als de blokkade zit in handelingen die de erfgenaam persoonlijk moet verrichten, zoals een aanvraag bij een buitenlandse belastingdienst.

Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden achtte op 29 oktober 2019 omgekeerd een vereffenaar persoonlijk aansprakelijk tegenover een medegerechtigde tot een woning, nadat hij zich had verbonden aan de verkoop mee te werken en dat naliet. Stilzitten is ook voor de vereffenaar niet veilig.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Voor erfgenamen: vorder niet alleen de verdeling, maar vraag in dezelfde procedure (zo nodig) een voorziening die de blokkade opheft, en omschrijf de benodigde handelingen zo concreet mogelijk. De dertien onderdelen in dit arrest zijn daarvoor een bruikbaar model.

Voor vereffenaars: leg vast wat u van iedere erfgenaam nodig hebt en stap tijdig naar de kantonrechter.

AMS Advocaten heeft ruime ervaring met vastgelopen nalatenschappen. Ik treed zelf veelvuldig op als door de rechtbank benoemde vereffenaar en ben desgevraagd voor een dergelijke benoeming beschikbaar. Wilt u een vereffenaar laten benoemen, of loopt uw vereffening vast, neem dan gerust contact op. Meer leest u in eerdere blogs over de benoeming van een vereffenaar en een nalatenschap met schulden.